Η άυλη πολιτισμική κληρονομιά περιλαμβάνει τις ζωντανές εκφράσεις, γνώσεις, δεξιότητες και πρακτικές που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά και δίνουν νόημα στην πολιτιστική ζωή των κοινοτήτων. Δεν αφορά αντικείμενα ή μνημεία, αλλά τρόπους ζωής, συλλογικής μνήμης και δημιουργίας.
Σύμφωνα με τη Σύμβαση της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (2003), περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων:
Προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις όπως μύθοι, ιστορίες, τοπικές ονομασίες, παροιμίες και παραμύθια
Παραστατικές επιτελεστικές τέχνες όπως μουσική, χορός, θέατρο σκιών ή λαϊκές παραστάσεις
Κοινωνικές πρακτικές, τελετουργίες και εορταστικές εκδηλώσεις όπως πανηγύρια, έθιμα του κύκλου της ζωής ή του έτους, καθώς και έθιμα της καθημερινής ζωής.
Γνώσεις και πρακτικές που σχετίζονται με τη φύση και το σύμπαν, όπως η λαϊκή ιατρική, η βοτανογνωσία ή τα αγροτικά ημερολόγια
Παραδοσιακές τεχνικές και τεχνογνωσία, όπως η υφαντική, η ξυλουργική, η κεραμική ή η κατασκευή μουσικών οργάνων.
Αυτά τα στοιχεία δεν είναι στατικά. Μεταμορφώνονται και εξελίσσονται με τον χρόνο, καθώς οι κοινότητες τα προσαρμόζουν στις σύγχρονες συνθήκες. Η διαφύλαξή τους δεν σημαίνει «μουσειοποίησή» τους, αλλά στήριξη των ανθρώπων που τα διατηρούν ζωντανά, τα ανανεώνουν και τα μοιράζονται.
Διαφύλαξη
της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Σύμφωνα με τη Σύμβαση της UNESCO 2003 για την Προστασία της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς:
Ως «διαφύλαξη» εννοούμε τα μέτρα που αποβλέπουν στη διασφάλιση της βιωσιμότητας της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, συμπεριλαμβανομένων του προσδιορισμού, της τεκμηρίωσης, της έρευνας, της συντήρησης, της προστασίας, της προώθησης, της αξιοποίησης, της μεταβίβασης, κυρίως μέσω της τυπικής και της μη τυπικής εκπαίδευσης, καθώς και της αναζωογόνησης των διαφόρων πλευρών της κληρονομιάς αυτής.
(Νόμος αρ. 3521, ΦΕΚ 275, τχ 1, 22/12/2006. «Κύρωση της Σύμβασης για την προστασία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
[Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 17 October 2003]»).
H Σύμβαση αποτελεί το βασικό διεθνές νομικό πλαίσιο για την προστασία και την προώθηση των ζωντανών πολιτιστικών εκφράσεων που οι κοινότητες, οι ομάδες και -σε ορισμένες περιπτώσεις- τα άτομα αναγνωρίζουν ως μέρος της πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, προφορικές παραδόσεις, τελετουργίες, εορτασμούς, γνώσεις σχετικές με τη φύση και παραδοσιακές τεχνικές χειροτεχνίας.
Η Σύμβαση τοποθετεί στο επίκεντρο τις φορείς των παραδόσεων, αναγνωρίζοντας τη δυναμική τους ικανότητα να διατηρούν ζωντανή αυτή την κληρονομιά, να την προσαρμόζουν και να τη μεταδίδουν από γενιά σε γενιά. Κύριος στόχος της είναι να εξασφαλίσει ότι αυτές οι πρακτικές θα παραμείνουν βιώσιμες, ουσιαστικές και στενά συνδεδεμένες με τα κοινωνικά και πολιτισμικά τους συμφραζόμενα.
Μέσω της Σύμβασης, τα κράτη που την έχουν κυρώσει δεσμεύονται να αναγνωρίζουν, να τεκμηριώνουν και να διαφυλάσσουν την άυλη πολιτιστική κληρονομιά στις επικράτειες τους, προωθώντας ενεργά τη συμμετοχή των ίδιων των κοινοτήτων. Παράλληλα, προβλέπονται διεθνείς μηχανισμοί όπως ο Αντιπροσωπευτικός Κατάλογος της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, ο Κατάλογος Επειγόντων Αναγκών Διαφύλαξης και το Μητρώο Βέλτιστων Πρακτικών Διαφύλαξης.